ისლამური თანასწორობის თეოლოგიური საფუძვლები და პრივილეგირებული კლასის იდეის გადაფასება

სტატია განიხილავს ისლამური თანასწორობის (ეგალიტარიზმის) პრინციპის თეოლოგიურ, ეთიკურ და ნორმატიულ საფუძვლებს, რომლებიც უარყოფენ გამორჩეული საზოგადოების, რჩეული ერისა და პრივილეგირებული კლასის კონსტრუქციებს. არგუმენტი ემყარება თევჰიდის დოქტრინას (ღმერთის აბსოლუტური ერთადერთობას), შარიათის მიზნებს (მაყასიდი ეშ-შერღ'ყე) და კლასიკურ ექზეგეტიკურ ტრადიციას. მეთოდოლოგიურად გამოყენებულია თეოლოგიურ–ნორმატიული ანალიზი, რომელიც აერთიანებს ტექსტოკრიტიკულ განხილვას (ყურანი–სუნნეთი) და მარეგულირებელ პრინციპთა დოგმატურ-იურიდიულ ინტერპრეტაციას. მიზანი არის როგორც დოქტრინის შიდა ლოგიკის დადგენა, ისე მისი რელევანტურობის შეფასება თანამედროვე ქართულ სოციალურ და აკადემიურ კონტექსტში. მეცნიერული მიზანი: ისლამური ეგალიტარული ეთოსის თეოლოგიური არგუმენტის რეკონსტრუქცია და მისი ნორმატიული კონსეკვენციების გამოვლენა. კვლევითი კითხვა: როგორ წარმოიქმნება და პრაქტიკულად ინსცენირდება თანასწორობა თევჰიდიდან და მაყასიდიდან გამომდინარე? მეთოდოლოგია: თეოლოგიურ-ნორმატიული ანალიზი; კლასიკური თეფსირების და უსულულ-ფიქჰის დოქტრინების შედარებითი განხილვა; სოციალური ეთიკის ინტეგრაცია. თეოლოგიური საფუძვლები თევჰიდი როგორც ეგალიტარული იმპერატივი თევჰიდი (توحيد) — ღმერთის აბსოლუტური ერთადერთობისა და უზენაესობის აღიარება — ანგრევს ადამიანთა შორის ღირებულებითი იერარქიის მეტაფიზიკურ ნიადაგს. თუ ღმერთი არის ერთადერთი და საკრალური ავტორიტეტის ერთადერთი წყარო, მაშინ ადამიანთა შორის „კვალიფიცირებული“ ღირებულებითი განსხვავებები ვერ განისაზღვრება რასით, ეთნიკური წარმომავლობით, სოციალურ სტატუსით ან ქონებით. ეს არა მხოლოდ დოგმატური განცხადებაა, არამედ სოციალური იმპერატივი: თევჰიდი აკანონებს ადამიანურ ღირსებას, როგორც ღმერთისაგან მინიჭებულ თანდაყოლილ ღირებულებას, რომლის იერარქიზება აკრძალულია. დოგმატური შედეგი: ყველა ადამიანი არის ღმერთის წინაშე თანასწორი შექმნილი; ღირებულებითი პრიმატი განისაზღვრება მხოლოდ ზნეობრივი–სულიერი ხარისხით. სოციალური შედეგი: საზოგადოებრივი წესრიგი უნდა აიგოს სამართლიანობაზე და ღირსებაზე; იერარქიული მოდელები, რომლებიც ელიტურ სტატუსს ამყარებენ, თეოლოგიურად გაუმართლებელია. ადამიანის საერთო წარმომავლობა და მრავალფეროვნების დანიშნულება ყურანი უსვამს ხაზს კაცობრიობის საერთო გენეალოგიას და მრავალფეროვნების ტელეოლოგიას: ურთიერთშეცნობა და არა დომინაცია. სურა ჰუჯურათის 13-ე აიათი ასახავს ამ პრინციპს: ხალხთა და ტომთა დიფერენციაცია არის სოციალური კომუნიკაციის და ურთიერთგაგების არქიტექტურა; უპირატესობის ერთადერთი საზომი — ღვთისმოშიშობა (თაყვა). უპირატესობა ხდება ეთიკური კატეგორია, არა მემკვიდრეობითი ან მატერიალური სტატუსი. ნორმატიული დაზუსტება: „ღვთისმოშიშობა“ როგორც სულიერი-ზნეობრივი ხარისხი არ არის სოციალური კასტის იურიდიული ბაზა; იგი ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის საზომია. გამოსამშვიდობებელი ქადაგება და სუნნეთის ეგალიტარული ეთოსი მუჰამმედის (ს.ა.ს.) გამოსამშვიდობებელი ქადაგება (632) არის ეგალიტარული მანიფესტი: უარყოფილია რასობრივი/ეთნიკური პრივილეგია, ხოლო ღვთისმოშიშობა გამოცხადებულია ერთადერთ საზომად. კლასიკური თეფსირი (ტაბერი, იბნი ქესირი) 49/13 აიათს განიხილავს როგორც უნივერსალურ დეკლარაციას, რომელიც აუქმებს პრეისლამურ უპირატესობებს. სუნნეთში თანასწორობის პრაქტიკული განსახიერება ჩანს სოციალურ დინამიკაში: ბილალის, სულეიმისა და სხვა თანამოძმეების ისტორიები აჩვენებს ღირსების დეცენტრალიზაციას და სტატუსის „დემოკრატიზაციას“ ზნეობრივი ქვეპრინციპებით. ქადაგების სოციალური ფუნქცია: ზნეობრივი მოწოდება, რომელიც ნორმატიულ აბსტრაქტს გარდაქმნის სამართლებრივ პრინციპად: კანონის წინაშე თანასწორობა, სოციალური პრივილეგიის ლიმიტაცია. ნორმატიული ანალიზი სამართლის წინაშე თანასწორობა და ღ'ედლის იმპერატივი შარიათში სამართლიანობა (ღ'ედლი) არის უმაღლესი ნორმატიული იმპერატივი, რომელიც განსაზღვრავს სამართლებრივი პროცესის ეთიკურ არქიტექტურას. კანონის წინაშე თანასწორობა არ არის დეკლარაციული სლოგანი; ის არის პროცედურული და მატერიალური მოთხოვნა, რომელიც გამორიცხავს სოციალური სტატუსით გამოწვეულ პრივილეგიებს. პროცედურული თანასწორობა: ყველასთვის ერთნაირი სამართლებრივი სტანდარტი — მმართველი და მოქალაქე ერთნაირად ექვემდებარებიან სამართალს. მატერიალური თანასწორობა: სამართლიანი სანქციები და ხარჯთა განაწილება — სოციალური პოზიციისგან დამოუკიდებლად. ეკონომიკური ელიტიზმის უარყოფა და დისტრიბუციული სამართლიანობა ყურანი აკრიტიკებს სიმდიდრის კონცენტრაციას და აცხადებს, რომ ქონება არ უნდა ბრუნავდეს მხოლოდ მდიდართა შორის (59/7). ამ პრინციპიდან გამოდის დისტრიბუციული სამართლიანობის ინსტრუმენტები: ზექათი: ტრანსფერების სავალდებულო მექანიზმი — სოციალური მინიმუმის უზრუნველყოფა და რესურსების გადანაწილება. სადაყა: ნებაყოფილებითი სოლიდარობა — ეთიკური ეკონომიკის გაძლიერება. ვაყფი: საზოგადოებრივი ქონება — განათლება, ჯანდაცვა და ინფრასტრუქტურა როგორც კოლექტიური სიკეთეების პლატფორმა. რიბას (მევახსეობა) აკრძალვა: ფინანსური ექსპლუატაციის პრევენცია — სუსტი ჯგუფების დაცვა და ეკონომიკური ციკლების ეთიკური რეგულაცია. ნორმატიული შედეგი: რბილი და მძიმე ინსტრუმენტების კომბინაცია ქმნის ელიტიზმის საწინააღმდეგო ბალანსს, სადაც ბაზრის დინამიკა ექვემდებარება ეთიკურ-იურიდიულ პარამეტრებს. პოლიტიკური ეთიკა: ხელისუფლების პასუხისმგებლობა და პრივილეგიის დეჰიერარქიზაცია ისლამური პოლიტიკური ეთიკა მმართველს განიხილავს როგორც პასუხისმგებელ მსახურს, რომლის ლეგიტიმაცია ეფუძნება სამართლიანობას და კეთილდღეობას (მასლაჰა). ისტორიული პრეცედენტები (მაგ., ხალიფა ომერ იბნი ხატტაბის სასამართლოში დაბარება) ადასტურებს, რომ ხელისუფლების სტატუსი პრივილეგიად ვერ იქცევა კანონის წინაშე. ლეგიტიმაციის კრიტერიუმები: სამართლიანობა, პასუხისმგებლობა, გამჭვირვალობა. ელიტიზმის კონტროლი: კანონის უზენაესობა, ინსტიტუციური კონტროლ-ბალანსები, საზოგადოებრივი ანგარიშვალდებულება. ღირსება, მაყასიდ ეშ-შერღ'იე და სისტემური უთანასწორობა შარიათის მიზნები (მაყასიდ) — სიცოცხლის, რწმენის, გონების, ქონებისა და ღირსების დაცვა — უსივრცო კატალოგია, რომელიც აიძულებს სამართლებრივ სისტემას გაუქმოს ან მინიმუმამდე დაიყვანოს სისტემური უთანასწორობა. სიცოცხლე: ფიზიკური უსაფრთხოება და სიცოცხლის უფლება. რწმენა: კონფესიური თავისუფლება და ღვთისმოსაობის პატივი. გონება: განათლება და აზროვნების დაცვა — ცოდნის დემოკრატიზაცია. ქონება: ეკონომიკური უსაფრთხოება და სამართლიანი განაწილება ღირსება: პიროვნული ღირსების დაცვა. სისტემური ლოგიკა: თუ მაყასიდი არის ნორმატიული „ფუძე“, ელიტიზმი წარმოადგენს იმ „დარღვევის“ წყაროს, რომლის პრევენცია შარიათის ზნეობრივი არქიტექტურის მიზანია. თანამედროვე ქართული კონტექსტი მულტიკულტურული სივრცე და თეოლოგიური პლურალიზმი საქართველო მრავალეთნიკური და მრავალკონფესიური სივრცეა, სადაც ეგალიტარული თეოლოგია შეიძლება იქცეს კონფლიქტების პრევენციის და სოციალურ ინტეგრაციის რესურსად. ყურანისეული მოწოდება „ურთიერთშეცნობისკენ“ აწესებს სიმბოლურ კონსტიტუციას: განსხვავებულობის აღიარება, როგორც თანაცხოვრების ლეგიტიმური ნიადაგი. პრაქტიკული შედეგი: ინკლუზიური დიალოგი, კონფესიურ-ეთნიკური კავშირების გაძლიერება, საზოგადოებრივი ნდობის ზრდა. სოციალური სოლიდარობა და რედისტრიბუციის ინსტრუმენტები ზექათი, სადაყა და ვაყფი შეიძლება ინტეგრირდეს თანამედროვე სოციალური პოლიტიკის აგენდის კონტექსტში: ზექათის მოდელირება: ტრანსფერების ჩარჩო სუსტი ჯგუფებისთვის — საბაზისო საჭიროებების დაფარვა. ვაყფის რეაბილიტაცია: კომუნალური პროექტები — სკოლები, კლინიკები, სოც. ინფრასტრუქტურა; კერძო და სამოქალაქო სექტორის კაპიტალის სტიმულირება. სოლიდარობის კულტურა: საზოგადოებრივი ნორმების გაძლიერება — ღირებულებითი ქეისები, რომლებიც „მდიდართა შორის“ სიმდიდრის ბრუნვას ანაცვლებს ღირებულობრივ-კოლექტიური კეთილდღეობით. სამართლებრივი და საგანმანათლებლო შედეგები ეგალიტარული თეოლოგიის ინტეგრაცია შესაძლებელია: საჯარო პოლიტიკაში: კანონის წინაშე თანასწორობის განმტკიცება, დისკრიმინაციის საწინააღმდეგო მექანიზმების ეფექტიანობა, სოციალური მინიმუმის გარანტიები. საგანმანათლებლო სასწავლო გეგმა: ქრონიკული სტიგმების დესტრუქტურაცია, კონფესიური ლიტერატურის გაცნობის პროგრამები, ეთიკური ეკონომიკის საფუძვლები. საზოგადოებრივ დისკურსში: თეოლოგიური არგუმენტების პოპულარიზაცია, დიალოგი პლატფორმებს შორის. ისლამური თანასწორობა, როგორც დოქტრინა, თევჰიდიდან და მაყასიდიდან გამომდინარე, სისტემურად უარყოფს ელიტიზმს — რასობრივს, ეთნიკურს, სოციალურსა და ეკონომიკურს. უპირატესობის ერთადერთი საზომი — ღვთისმოშიშობა — ადგენს მორალურ ხარისხს სოციალურ წესრიგში, სადაც კანონის წინაშე თანასწორობა, დისტრიბუციული სამართლიანობა და ღირსების დაცვა არის არა დეკლარაცია, არამედ პრაქტიკული მოთხოვნა. ქართულ მულტიკულტურულრეალობაში ეს პრინციპები ქმნის ჩარჩოს მშვიდობიანი თანაარსებობისთვის, სოციალური სოლიდარობის გაძლიერებისთვის და სამართლიანი თანაცხოვრებისთვის. დოქტრინის რელევანტურობა იზრდება იმდენად, რამდენადაც იგი უზრუნველყოფს კონფესიურ პლურალიზმს, ეკონომიკური ეთიკის სტაბილურობას და სამართლებრივი ინსტიტუციონალიზმის გამჭვირვალობას. ბიბლიოგრაფია ღაზალი, ებუ ჰამიდ. ელ-იყთისად ფი ელ-იღ‘თიყად. კაირო: დარულ-მინჰაჯი, 2004. მათურიდი, ებუ მანსურ. ქითაბულ-თევჰიდი. ბეირუთი: დარულ-ქუთუბ ელ-ღ'ილმიე, 2005. ტაბერი, მუჰამმედ ბ. ჯერირ. ჯამიღ‘ულ-ბეიან ღ'ენ თა’ვილილ-ყურან. ბეირუთი: დარულ-ფიქრი, 1999. იბნი ქესირი, ისმაილ ბ. ომარ. თეფსირულ-ყურანულ-ღ‘აზიმი. რიადი: დარუთ-ტაიბა, 1998. შატიბი, ებუ ისჰაყ. ელ-მუვაფაყათ ფი უსულუშ-შერღ'იე. ბეირუთი: დარულ-მარიფა, 2004. ყარადავი, იუსუფ. ელ-ღ'ედალა ელ-იჯთიმაღ'ე ფილ-ისლამი. კაირო: ლ-რისალა, 1995. რეზო მიქელაძე